Ölümünün 500. Yılında Şeyh Hamdullah

Sakıp Sabancı Müzesi (SSM), Osmanlı hat sanatının kurucusu, Fatih Sultan Mehmed ve Sultan II. Bayezid dönemlerinin büyük hattatı Şeyh Hamdullah’ı, ölümünün 500. yılında bir sergiyle anıyor.

Şeyh Hamdullah, Amasyalı Sarıkadızâdeler ailesinden Sühreverdiyye şeyhi Mustafa Dede’nin oğludur. Babası, Buhara’dan Amasya’ya göç etmiştir. Selçuklu döneminde ve Osmanlı’nın fetih yıllarında, Herat, Horasan ve Semerkand gibi kültür merkezlerinden göç eden şair, hattat, nakkaş ve ulema Konya, Kayseri, Sivas ve Amasya gibi şehirlerde toplanmıştı. Hamdullah, böylece hat sanatının merkezi haline gelmiş Amasya’da, Hayreddin Mar‘aşî’den meşk ederek aklâm-ı sitte’den icâzet aldı. Muhtemelen babası Şeyh Mustafa Dede’nin sohbet meclislerinde Şehzade Bayezid ile tanıştı. Bayezid, kendisine hat hocası tayin ettiği Hamdullah’dan icâzet aldı.

Daha Amasya’da iken tanınmaya başlayan Şeyh Hamdullah, bu yıllarda Fatih Sultan Mehmed’in hususi kütüphanesi için bazı eserler istinsah etti. 
Hattat, kardeşi Cem Sultan ile yaşadığı taht mücadelesinin ardından 1481’de tahta çıkan II. Bayezid’in daveti üzerine ailesiyle birlikte İstanbul’a gitti. En güzel eserlerini sarayda görevlendirildikten sonra vermeye başladı. Bundan sonra eserlerinin ketebesinde “kâtibü’s-sultân Bâyezîd Han” unvanını kullandı.

Şeyh Hamdullah, 1512’de Sultan II. Bayezid’in tahttan feragat etmesi ve tahta oğlu I. Selim’in geçmesinin ardından inzivaya çekildi. Sultan I. Selim dönemini evinde ibadet ederek ve talebelerinin ziyaretini kabul ederek geçirdi. Babası I. Selim’in ardından 1520’de tahta çıkan Kanuni Sultan Süleyman’ın Şeyh Hamdullah’ı saraya davet ederek hürmet gösterdiği ve kendisi için bir mushaf yazmasını istediği, ancak hattatın yaşını ileri sürerek, yerine Muhyiddin Amâsî’yi tavsiye ettiği, bunun üzerine Kanuni’nin ona bir samur kürk giydirip hayır duasını aldığı bilinmektedir.

Şeyh Hamdullah’ın bu hadiseden birkaç ay sonra vefat ettiğini söyleyen Müstakimzâde, hattatın ölümüne şu beyti tarih düşürmüştür: “Şeyh Hamdullāh olup küttâba kıble pîr-i hat / Rihletinde dil dedi târîhini dayf-i ilâh” (926/1520). Dünyevi sıfat ve mevkilere iltifat etmeyen Şeyh Hamdullah, mezar taşına isminin yazılmasını istememiştir. Mezar taşı kitâbesi, daha sonra Sultan II. Mustafa’nın saray hattatı Şâhin Ağa (öl. 1701) tarafından yazılmıştır. 


SSM Kitap Sanatları ve Hat Koleksiyonu’nda, Şeyh Hamdullah ve çağdaşlarının, Şeyh yolundan giden hattatların ve 16. yüzyılın usta müzehhiplerinin elinden çıkmış, nadir eserler korunmaktadır. SSM’nin, hattatın ölümünün 500. yılı nedeniyle, İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nden, Sadberk Hanım Müzesi’nden ve Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, Ekrem Hakkı Ayverdi Koleksiyonu’ndan seçme eserlerle hazırladığı sergide, 15. yüzyılın ikinci yarısı ve 16. yüzyılın ilk yarısında üretilmiş nadir elyazması kitaplar, Kuran-ı Kerim nüshaları, kıtalar ve albümler sergilenmektedir. Milli Saraylar İdaresi Başkanlığı’na bağlı Topkapı Sarayı Müzesi, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı’na bağlı Süleymaniye Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nden, Dallas Museum of Art ve Hannover Kestner Museum’dan, pandemi şartlarında ödünç alınamayan eserler ise, dijital bir yerleştirme ile ziyaretçilere sunulmaktadır. Sergiye bir de kitap eşlik etmektedir.

 

Prof. Dr. Muhittin Serin’in anlatımıyla Şeyh Hamdullah

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/211133/rec/1

Kuran-ı Kerim, nesih, kufi ve rıka hat, 16. yüzyıl başları, SSM 100-0270
Detaylı Bilgi

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/212697/rec/1

Kuran-ı Kerim, nesih ve sülüs hat, 1500 civarı, SSM 100-0269
Detaylı Bilgi

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/182866/rec/1

En’am-ı Şerif, nesih ve muhakkak hat, hattatı bilinmiyor, 1500 civarı, SSM 101-0336
Detaylı Bilgi

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/185681/rec/1

Dua Kitabı, nesih hat, Hüseyin Şah (öl. ?), Şeyh Hamdullah’ın (öl. 1520) önde gelen takipçilerinden biridir, 1520 civarı, SSM 103-0361
Detaylı Bilgi

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/190177/rec/1

Kıt’a, sülüs ve nesih hat, Kamil Akdik (öl. 1941) tarafından Şeyh Hamdullah’a (öl. 1529) atfedilmiştir, 15. yüzyıl sonları - 16. yüzyıl başları, SSM 110-0457
Detaylı Bilgi

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/134075/rec/1

Murakka, sülüs ve nesih hat, Şeyh Hamdullah (öl. 1520), SSM 120-0045
Detaylı Bilgi

https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/133194/rec/1

Murakka, sülüs ve nesih hat, Şeyh Hamdullah (öl. 1520, SSM 120-0243
Detaylı Bilgi

Dua Mecmuası, muhakkak ve rıka hat, Şeyh Hamdullah (öl. 1520), 16. yüzyıl başları, Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, XIV/14

Kuran-ı Kerim, nesih, muhakkak ve reyhani hat, Cemal Amâsî (öl. ?), Şeyh Hamdullah’ın (öl. 1520) çağdaşı, Amasyalı hattat, 913/1507, TİEM T.97